Κοινωνική φοβία ή Αγοραφοβία;

Τι εννοούμε με τον όρο «φοβία» ;

    Ο φόβος διαφέρει από τη φοβία ως προς την αντίδραση του ατόμου σε μια κατάσταση. Ο φόβος εκδηλώνεται ως μια φυσιολογική αντίδραση σε πραγματικούς ή φανταστικούς κινδύνους, ενεργοποιώντας το ένστικτο της επιβίωσης και αυξάνοντας την αδρεναλίνη. Σε κινδύνους στη φαντασία ενεργοποιούνται μνήμες και δυσάρεστες εμπειρίες ή κυριαρχεί η αβεβαιότητα για το μέλλον. 

    Η φοβία από την άλλη πλευρά είναι μια αυτόματη και έντονη αντίδραση άγχους, που είναι δυσανάλογη με το μέγεθος της πραγματικής απειλής. Ορισμένα από τα σωματικά συμπτώματα της φοβίας, τα οποία προκαλούνται από το άγχος είναι κοκκίνισμα, μούδιασμα των άκρων, δύσπνοια, ζαλάδα, τάση για λιποθυμία, βούισμα στα αυτιά, ταχυπαλμία, ένταση μυών, στεγνό στόμα, κόμπος στο λαιμό, στομαχικές ενοχλήσεις, αναγούλες, τρέμουλο, ιδρώτας, συχνοουρία.

Κοινωνική Φοβία

     Η κοινωνική φοβία σχετίζεται με το φόβο της ταπείνωσης ή αμηχανίας σε κοινωνικές καταστάσεις. Το άτομο φοβάται πως θα αξιολογηθεί αρνητικά, θα γελοιοποιηθεί και θα αποτελέσει το επίκεντρο της προσοχής σε μια συνθήκη με πολύ κόσμο. Συγκεκριμένα, θεωρεί πως οι άλλοι θα παρατηρήσουν το άγχος του (π.χ. το κοκκίνισμα, το τρέμουλο, τον ιδρώτα) και θα το κρίνουν ως ανίκανο ή περίεργο. Επίσης, φοβάται μην τυχόν κάνει κάποιο λάθος ή ντροπιαστεί μπροστά σε κόσμο, δείχνοντας έτσι ελαττωματικότητα. 

    Η κοινωνική φοβία ενεργοποιείται σε πληθώρα κοινωνικών καταστάσεων, όπου το άτομο σκέφτεται πως θα κριθεί αρνητικά: το να τρώει δημόσια, το να πηγαίνει σε πάρτυ ή κοινωνικές εκδηλώσεις, να μιλάει μπροστά σε κοινό, να βγαίνει ραντεβού, να γνωρίζει νέα πρόσωπα, να ξεκινάει και να διατηρεί μια συζήτηση, να μιλάει με πρόσωπα εξουσίας, να γράφει δημόσια, να δέχεται επισκέψεις στο σπίτι κ.α. Είναι πιθανό ένα άτομο με κοινωνικό άγχος να έχει και κρίσεις πανικού που σχετίζονται με την αρνητική αξιολόγηση. 

    Συνεπώς, οι κοινωνικές περιστάσεις είτε αποφεύγονται συστηματικά, είτε υπομένονται με έντονο άγχος. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να χάνει το άτομο πολύτιμες εμπειρίες στη ζωή του, αφού έχει μεγαλύτερη εσωστρέφεια, εμφανίζει μειωμένη κοινωνικοποίηση,  κατακλύζεται από αισθήματα ντροπής και γενικά παρουσιάζει κοινωνική απόσυρση.

Αγοραφοβία

    Στην αγοραφοβία το άτομο βιώνει έντονο άγχος ή φόβο σε περιστάσεις όπως: 

1. Όταν χρησιμοποιεί δημόσια συγκοινωνία (λεωφορείο, μετρό, αεροπλάνο, πλοίο, κ.α.)

2. Όταν βρίσκεται σε ανοιχτούς χώρους (γέφυρες, ανοιχτό parking, πάρκο, κ.α.)

3. Όταν χρειαστεί να περιμένει στην ουρά ή ανάμεσα σε πλήθος

4. Όταν βρίσκεται μόνο του εκτός σπιτιού

    Το άτομο φοβάται ή αποφεύγει καταστάσεις, όπως είναι οι παραπάνω, διότι πιστεύει ότι θα είναι δύσκολο να διαφύγει ή να δεχθεί βοήθεια από τρίτους αν δεν νιώσει καλά (π.χ. αν πάθει κρίση πανικού). Ακόμα, φοβάται μήπως νιώσει συμπτώματα που μπορεί να τον ντροπιάσουν ή βρεθεί ανίκανο να αναλάβει δράση (π.χ. θα λιποθυμήσω και δεν θα μπορώ να σηκωθώ). Έτσι, επιλέγει είτε να αποφεύγει τέτοιου είδους καταστάσεις είτε να ζητάει συνοδεία σε οποιαδήποτε μετακίνησή του είτε να τις υπομένει με τα συμπτώματα άγχους να είναι αυξημένα. 

Ποιες είναι οι διαφορές μεταξύ τους;

    Τα βασικά χαρακτηριστικά της κοινωνικής φοβίας είναι η υπερεκτίμηση της πιθανότητας για αρνητική αξιολόγηση και απόρριψη από τους άλλους ή ο φόβος της δημόσιας γελοιοποίησης και ταπείνωσης. Στην αγοραφοβία από την άλλη πλευρά, το άτομο ανησυχεί μήπως βρεθεί εκτεθειμένο σε κάποιον χώρο, όπου δεν θα υπάρχει κανείς να το βοηθήσει αν του συμβεί κάτι. Τέλος, σε αντίθεση με την κοινωνική φοβία, το άτομο με αγοραφοβία δεν ηρεμεί όταν βρίσκεται μόνο του. 

Ποια είναι τα κοινά στοιχεία;

    Και οι δύο αυτές φοβίες ανήκουν στις αγχώδεις διαταραχές. Τα σωματικά συμπτώματα του άγχους και του φόβου βιώνονται παρόμοια και στις δύο περιπτώσεις. Η χαμηλή αυτοεκτίμηση, η μειωμένη εικόνα του εαυτού και η μειωμένη αίσθηση αυτοαποτελεσματικότητας είναι χαρακτηριστικά γνωρίσματα ενός ατόμου με κοινωνική φοβία ή αγοραφοβία. Το άτομο μπορεί να συνάπτει σχέσεις προσκόλλησης ή να αποφεύγει τις κοινωνικές καταστάσεις συνολικά. Όταν το άτομο κάνει συμπεριφορές αποφυγής, τότε προσωρικά ανακουφίζεται από τα συμπτώματα του άγχους, όμως σε βάθος χρόνου η φοβία του ενισχύεται και παγιώνεται όλο και περισσότερο εγκλωβίζοντας το σε ένα φαύλο κύκλο.

Βιβλιογραφία

Καλπάκογλου, Θ. (2013). Άγχος και Πανικός: Γνωσιακή θεωρία και θεραπεία.